5-1-4- دوره چهارم

اين دوره شامل مرحله اي مهم و اساسي از رشد و توسعه و تكامل شهر قشلاق است كه طي آن نقش جديدي قشلاق به خود گرفت و علاوه بر نقشهاي كشاورزي و تجاري نقش خدماتي به آن افزوده شد و به محلي جهت ارائه خدمات رساني به روستاهاي اطراف تبديل گرديد . 
شروع اين دوره مصادف با انقراض سلسله قاجاريه و آغاز رژيم رضاشاه است با احداث راههاي ارتباطي آسفالته و خطوط راه آهن و سرعت ارتباط بين شهرها و شهر و روستا و همين طور دسترسي با شهرهاي بزرگ و پايتخت و احداث ايستگاه راه آهن بر اهميت گرمسار و توجه به آن افزوده شد مهمترين تحول براي خوار بوجود آمد در سال 1319 شمسي تغيير نام از خوار به گرمسار است و به موجب قانون تقسيمات كشوري جديد مصوب آبانماه 1316 شمسي گرمسار بخشي از شهرستان سمنان قرار داشت و مشتمل بر چهار بلوك (دهستان ) : قشلاق بزرگ ، ريكان ، ياتري و آرادان بود . به موجب تصويب نامه مهمرماه 1325 بخش گرمسار از سمنان جدا گرديد و بخشي از حومه تهران گرديد . 
در اين دوره قشلاق از لحاظ كاركردهاي گوناگون از بلوك هاي ديگر پيشي گرفت و كم كم به جهت توجه دولتمردان به قشلاق اين بلوك حالت مركز اداري و سياسي گرمسار شده و ادارات و نهادهاي دولتي در قشلاق تاسيس گرديد و قشلاق به تدريج بافت شهري به خود گرفت و فضاها و تاسيسات و امكانات شهري در آن احداث گرديد و افزايش جمعيت ساكن در قشلاق را موجب شد . از طرفي به دليل شرايط سخت آب و هوايي اين منطقه محل تبعيد افراد و طوايف معاند و مخالف با حكومت مركزي و همچنين افراد سركش و ياغي شده بود . و به دليل اقامت مدت طولاني اين گونه افراد در گرمسار و همين طور وجود منابع اوليه و موقعيت مناسب برخي از افراد تبعيدي بعد از اتمام دوره تبعيد در اين مكان سكنا گزيده و مستقر مي شدند و به ادامه زندگي خود مي پرداختند . 
از جمله مهمترين عامل رشد قشلاق و علائم شهر شدن آن تاسيس شهرداري در سال 1316 شمسي است كه بلوك قشلاق رسماً زمينه برخورداري از امكانات و تاسيسات شهري را پيدا كرده و متعاقب آن برخي ادارات در قشلاق تاسيس گرديد . (جدول شماره 9) 
تحول مهم ديگر گرمسار كه در تاريخ شهرشناسي و شهر نشيني قشلاق بياد ماندني و بيشترين تاثير را داشت و در سال 1337 هجري شمسي مي باشد كه بخش گرمسار به شهرستان گرمسار تبديل گشت و مركز شهرستان قشلاق (شهرگرمسار) تعيين گرديد و طبق مصوبه 1/11/1337 شمسي هيات وزيران گرمسار به شهرستان مبدل گشت و بخش ايوانكي با دهستانهاي مربوطه فعلي از تهران مجزا و يكي از بخشهاي شهرستان جديد گرمسار شد . 
از اين سال به بعد سازمان اداري اين منطقه تغيير يافت و در پي آن ادارات مختلف تشكيلات خود را مستقلاً ايجاد و توسعه دادند . و نظام مديريت شهري گرمسار به مرور زمان شكل يافت و جمعيت شهر گرمسار رو به افزايش نهاد و شهر شروع به گسترش افقي نمود . 
آنهم بصورت اصولي و تقريباً براساس و معيارهاي شهري . زيرا اين دوره به بعد ساخت و سازمان شهري بامجوز شهرداري انجام گرفت و شهرداري نظارت بر احداث فضاهاي شهري را داشت . 
با شكل گيري سازمانها و نهادهاي اداري براي شهر گرمسار مشاهده مي شود كه هيچ يك از سكونت گاههاي ديگري در گرمسار چنين تمركز و تراكم اداري را ندارد بديهي است تمركز تقريباً تمامي نهادها و سازمانهاي دولتي در قشلاق زمينه روابط اجباري تمامي منطقه با اين شهر را افزايش داد و از لحاظ زماني اين دوره مهمترين دوره در تحول شهري براي گرمسار مي باشد . زيرا تشكيل ادارات و سيستم مديريتي در قشلاق زمينه جذب جمعيت را فراهم نمود . 
جدول شماره 9- تاريخ پيدايش سازمانهاي دولتي دردوره چهارم رشد گرمسار

ماخذ : اسدي نوش آذر ـ 1378 ـ نگاهي به گرمسار سرزمين خورشيد درخشان ـ انتشارات پازينه

همين طور بودجه هاي عمراني و پرسنلي گرمسار افزايش يافته كه اين مسئله نيز باعث ايجاد امكانات و خدمات رفاهي در قشلاق و ايجاد جاذبه جمعيت و مهاجرت از اطراف به شهر گرمسار را فراهم نمود . 
از وقايع مهم ديگر در اين دوره اجراي برنامه اصلاحات اراضي در اوايل دهه 40 مي باشد كه در سطح شهرستان گرمسار به اجرا درآمد و از آنجايي كه در اين دهه بيشترين سكنه منطقه در روستا بوده و به كشاورزي اشتغال داشتند اجراي برنامه اصلاحات ارضي تاثير مهمي بر تحولات جمعيتي و شهرنشيني و در نتيجه رشد و گسترش سريع شهر گرمسار داشت . طبق سرشماري سال 1345 از كل جمعيت 35678 نفر شهرستان گرمسار تعداد 30955 نفر در روستاها و تعداد 4723 در مناطق شهري ساكن بودند . 
بطور كلي اصلاحات ارضي با توجه به خصوصيات اجراي آن كه منجر به تفكيك زمين به قطعات كوچكتر و صاحب زمين شدن بسياري كشاورزان گرديد و اصولاً نظام ارباب و رعيتي حاكم بر منطقه را از ميان برداشت باعث افزايش درآمد كشاورزان و مهاجرت به شهر را در دراز مدت منجر گرديد . 
نظام مديريت شهري در اين دوره بطور ابتدايي اما معين و مشخص شكل گرفته بود و در حال تكامل و افزايش خدمات و توسعه شكل نظارتي بود شهرداري به امورات شهر رسيدگي مي نمود و انجمن شهر ناظر بر عملكرد شهرداري بود شهرداري تنها به مسائل شهري از قبيل تمييز كردن و آسفالت و مجوز ساختمان سازي مي پرداخت و به دلايل گوناگون مسائل برنامه ريزي و طرحهاي توسعه شهري وجود نداشت وشهر تقريباً براساس سليقه و ذائقه و خواست ساكنين شكل مي گرفت و سيستم مديريت شهري تقريباً كارهاي اجرايي را انجام مي داد و توان و قدرت برنامه هاي دراز مدت را نداشت و همين طور به دليل جمعيت كم شهر و بي توجهي مسئولان ما فوق اين شهر هيچ طرح توسعه شهري نداشت در اين دوره رشد و توسعه شهر از حالت متمركز در كنار كاروانسراها و بازارو آب انبارها خارج و توسعه كالبد شهر به صورت خطي در كنار مسيرهاي ارتباطي اصلي شهر شكل گرفت گسترش شهر تا اوايل دهه پنجاه به صورت خطي و در اطراف محورهاي اصلي شهر بود . 
در سال 1351 اولين نقشه اي كه جهات توسعه شهر و محدوده شهر را مشخص مي كرد توسط دفتر مهندسي استان مركزي تدوين و ارائه گرديد كه به نام طرح شبكه بندي شهر گرمسار مي باشد . در اين طرح علاوه معابر پيشنهادي و نحوه توسعه شهر برنامه هاي عمراني شهر گرمسار را به ترتيب اولويت اجرا بيان كرده و برخي از برنامه هاي اولويت دار عمراني آن به شرح ذيل است . 
1-             احداث كشتارگاه با فاصله حدود 5000 متر از حد شهري در نزديكي لجران 
2-             انتقال قبرستان از محل فعلي به خارج شهر 
3-             احداث 2 دستگاه رختشويخانه
4-             ترميم آسفالت معابر داخلي
5-             احداث يك باب حمام 
6-             احداث 2 دستگاه توالت 
7-             تبديل قبرستان فعلي به پارك بزرگ شهر 
8-             احداث فضاي سبز در اطراف رودخانه
9-             احداث سالن ورزشي يا زورخانه
10-           احداث فضاي سبز در حريم گذار 45 متري پيشنهادي
11-           احداث كلنيك شبانه روزي 
12-           نصب شيرهاي آب در مركز محلهاي مسكوني
13-           مريض خانه در مقياس منطقه اي
14-           احداث تعميرگاه ماشين (توسط بخش خصوصي)
15-           احداث قهوه خانه (توسط بخش خصوصي)
از اين زمان(1351) به بعد اولين محدوديتها براساس طرح مصوب جهت تغيير كاربردي اراضي زراعي شهري و پيرامون شهر به اجرا گذاشته شد و شهرداري فقط در محدوده شهري مشخص شده اقدام به صدور پروانه ساخت مي نمود و شهروندان بيشتر مكلف به دريافت پروانه ساخت جهت احداث ساختمان بودند . اگر چه ضابطه اي خاص در نحوه و چگونگي تفكيك زمين بطور مدون وجود نداشت . اما معياري بوجود آمد كه شهر از حالت توسعه سليقه اي و براساس منافع شخصي خارج شد و شكل توسعه به حالت صحيح و تا حدي منطبق بر معيار شهري آن زمان صورت گيرد جمعيت شهر گرمسار در سال 1355 براساس سرشماري عمومي كشور تعداد 7557 نفر بودند . 
همانطور كه در نقشه طرح شبكه بندي مشاهده مي شود شهر در اين زمان به صورت چند محله مسكوني كوچك و جدا از هم و يا به طور خطي در دو سمت خيابان شمالي و جنوبي (خالدي) وجود داشت .

شهرداري با توجه به طرح شبكه بندي مجوز جهت ساخت صادر مي كرد ولي براي تفكيك زمين در قطعات بزرگ را پس از بررسي اوليه به دفتر استاندار ارسال مي شود و نظر دفتر شرط اصلي محسوب مي گرديد . 
پايان اين دوره رشد شهر كه همراه با آغاز افزايش شديد شهرنشيني و گسترش شهر است مصادف با پايان حكومت پهلوي و آغاز پيروزي انقلاب اسلامي است خلاصه مهمترين وقايع اين دوره از رشد و گسترش گرمسار كه منشاء تحولات بنيادي در ساختار و بافت شهر گرمسار مي باشد و موجب گرديد كه مهمترين دوره رشد و توسعه گرمسار به شمار رود به شرح ذيل مي باشد :

1-             ايجاد شهرداري در سال 1316 در گرمسار .

2-                                       گرمسار به عنوان بخش معرفي گرديد .

3-                                       تعيين گرمسار به عنوان شهرستان گرمسار در سال 1337 .

4-                                       تاسيس ادارات و نهادهاي اداري به طور متمركز در شهر گرمسار .

5-             اجراي طرح اصلاحات ارضي در 1341 .

6-             تدوين و اجراء طرح شبكه بندي شهر گرمسار در سال 1351 .

7-             توسعه كاركردهاي شهر گرمسار از كشاورزي محض به كشاورزي ، صنعتي و ارائه خدمات به مراكز تحت نفوذ .